تبلیغات
[دانشگاه آزاد اسلامی مینودشت]
دوشنبه 19 بهمن 1388

نکات پزشکی پیرامون نماز

   نوشته شده توسط: بهشاد کاظمی    نوع مطلب :نکاتی در مورد نماز ،نماز ،دانستنیها ،

 
نكات پزشكی پیرامون نمازـ دكتر مجید ملك محمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

العلم علمان ، علم الابدان و علم الدیان    ( پیامبر اكرم (ص))

  پیشگفتار

     مجموعه ای كه تحت عنوان “ چهل نكته پزشكی پیرامون نماز “ پیش روی شماست ، كوششی ناچیز و حركتی كوچك در جهت هدفی بزرگ است ، كه آن هدف بزرگ همانا اثبات همسویی “ علم و دین ” است .

حضرت زهرا(س) : همانا سعادتمند(به معنای) كامل و حقیقی كسی است كه امام علی(ع) را در دوران زندگی و پس از مرگش دوست داشته باشد.

برای مشاهده متن بر روی ادامه مطلب کلیک کنید


 

نكات پزشكی پیرامون نمازـ دكتر مجید ملك محمدی

بسم الله الرحمن الرحیم

العلم علمان ، علم الابدان و علم الدیان    ( پیامبر اكرم (ص))

  پیشگفتار

     مجموعه ای كه تحت عنوان “ چهل نكته پزشكی پیرامون نماز “ پیش روی شماست ، كوششی ناچیز و حركتی كوچك در جهت هدفی بزرگ است ، كه آن هدف بزرگ همانا اثبات همسویی “ علم و دین ” است .

     در جهان امروز گروهی از مردمان ( از جمله مردم ممالك غرب ) با پیشرفت روز افزون و حیرت بر انگیز علوم مختلف و با مشاهده توانایی های بی حد و حصر علم در گره گشایی از مشكلات بشری ، اصالت محض را به “ علم ” داده اند و آن را بعنوان تنها راه نجات خویش برگزیده اند .

     در مقابل در طول تاریخ همواره مردمان دیگری نیز وجود داشته اند كه “ دین ” را برای برخوررداری از زندگی سعادتمندانه ، كافی دانسته اند و با بی اهمیت جلوه دادن همه مسائل دنیایی از جمله حتی “ علم ” در اعتقادات خویش اصالت مطلق را به “ دین ” بخشده اند .

از جمله پیروان این عقیده نیز می توان به رهبران مذهبی كلیسای كاتولیك در قرون وسطی ، اشاره نمود .

     اما در این میان آیین مقدس اسلام و بخصوص شكل حقیقی آن یعنی مكتب “ تشیع ” ، “ علم و دین ” را بعنوان دو بال نیرومند برای پرواز انسان ، به سوی كمال مطلق خویش كه همانا نزدیك شدن به مرزهای عصمت و تخلق به اخلاق الهی در سایه قرب به حضرت حق است ، معرفی می كند و پرداختن به هر یك بدون توجه به دیگری را آفتی برای سعادت و نیكبختی انسان ، به حساب می آورد .

     به این ترتیب همان قدر كه عالم بی دین مسبب بدبختی خود و دیگران است ، جاهل مقدس مآب نیز موجبات خسارت در دنیا و آخرت را برای خود و اطرافیانش فراهم می آورد.

این سخن مولای متقیان جهان و پیشوای شیعیان حقیقی ، حضرت علی (ع) است كه می فرمایند :

العلم و الدین توامان ، اذا افترقا احترقا

     “ علم و دین پییوسته با یكدیگرند و هر گاه جدای از هم شدند ، آتش افروز خواهند بود . اما نكته بسیار مهمی كه در این میان هرگز نباید آن را فراموش كرد ، نقصان علم نسبت به دین است ، چرا كه “ دین ” توسط آفرینشگر و خالق توانای هستی وضضع شده است كه هم او آگاه و مسلط بر همه جزئیات و ظرایف آفرینش است و همه آنچه كه برای سعادت و نیكبختی انسان در دنیا و آخرت لازم است ، بهتر از هر كس دیگری می داند ، اما “ علم ” حاصل مجاهدات و تلاشهای پی گیر “ انسان ” برای آگاهی یافتن به اسرار آفرینش و ارائه راه حل برای مشكلات و نابسامانیهای زندگی بشری است .

     بر این اساس“ علم ” راهی را می پیماید كه در انتهای آن راه “ دین قرار گرفته است و هر روز كه جانفشانیهای بشر در راه گشودن اسرار علمی حیات به نتیجه ای جدیدتر می رسد ، صحت و كمال دستورات دین ، آشكار تر می گردد .

     بدین ترتیب بشریت وظیفه دارد با ابراز قدرتمندی كه “ علم ” در اختیار او قرار می دهد و در راه روشن و صراط مستقیمی كه “ دین ” فرا راهش گذاشته است حركت كند  و مدارج كمال را مرحله به مرحله طی نماید .

     بی شك در این مسیر سرانجام انسان به درجه ای خواهد رسید كه در یك نگاه توحیدی “ علم و دین ” را با یكدیگر “ یكی ” خواهد دید و متوجه خواهد شد كه هر حقیقتی كه “ علم ” به طور مسلم بر آن دست یافته است از جمله همان حقایقی است كه “ دین ” در كاملترین شكل خود یعنی “ اسلام ” و دقیق ترین تعبیر آن یعنی “ تشیع ” از آن سخن گفته است .

     در این مورد خیلی جالب است كه بدانیم در دیدگاه توحیدی حاكم بر سراسر قرآن ، حتی یكبار كلمه “ علوم ” یا كلمه “ ادیان ” در آیات شریفه این كاملترین كتاب سعادت به كار نرفته است ، بلكه هر چه هست سخن از “ علم ” است و “ دین ” . بدین معنا كه در دیدگاه آفریدگار یگانه ، تنها “ یك علم ” و تنها “ یك دین ” وجود دارد و در مكتب توحید این هر دو نیز با هم ، همسو و یكسان هستند . با این توضیحات ، هر گاه فرمانی از طرف دین صادر شود و لو این كه فرمان در نگاه اول یك “ عبودیت محض ” و یك “ اطاعت صرف ” به نظر برسد ، اما چنانچه بشر با ابزار نیرومند علم ، در آن فرمان ، تفكر و تامل نماید ، قطعا به تاییدات علمی و عقلی متعددی ، حول و حوش آن خواهد رسید ، چرا كه : كل حكم به الشرع حكم به العقل .

     و بدین وسیله نه تنها ایمان انسان نسبت به الهی بودن فرامین دین تقویت می شود و سایر فرامین دین كه كه احیانا بدلیل نقص نسبی علم و محدودیت دایره عقل انسان ، هنوز توجیه قابل قبولی پیدا نكرده اند ، مورد قبول و اطاعت كامل انسان قرار می گیرد ، بلكه خط مشی انسان در جریان پژوهش ها و مطالعات علمی به طور دقیق روشن می گردد.

     اما در میان علوم مختلفی كه باید پیوسته در كنار دین ، حركت كنند ، “ علم پزشكی “ به خاطر دیدگاههای خاص و منحصر به فرد آن نسبت به مسائل انسانی ، از اهمیت بسیار زیادی ، برخوردار است .

     این سخن پیشوای بزرگ شیعه ، حضرت امام رضا (ع) است كه فرمودند :

“ من لم یعرف الهیئه و الالتتشریح ، فهو عنین فی معرفته الله ”

“ هر كسی كه نجوم و آناتومی نداند ، در خداشناسی ناتوان است ”.

     به قول “ امام محمد غزلی ” ( در كتاب جواهر القرآن ) مفهوم آیات شریفه الهی : “ یا ایها الانسان ما غرك بربك الكریم ، الذی خلقك فسویك ، فعدلك ، فی ای صوره ما شاء ركبك ”.

آن طور كه باید بر مسلمانان آشكار نبود ، تا زمانیكه دانشمندان اسلامی ، در عصر شكوفائی علمی خود ، به تشریح اجزای بدن انسان پرداختند .

     آری ! همانطور كه مفهوم آیات شریفه سوره مومنون آنجا كه مراحل خلقت انسان ، بیان شده است و از “ نطفه و علقه و مضغه ” سخن به میان آمده است یا آنجا كه از تاریكیهای سه گانه رحم سخن گفته شده است ، جز تا زمانی كه جنین شناسی پزشكی ، به این اسرار شگرف پرداخت ، روشن نشد ، و عظمت متحیر كنندهكلام خداوند در آغاز سوره مباركه قیامت ، آن جا كه انسان را به تفكر در عظمت نوك انگشتان دستش ، فراخوانده شده است ، جز تا زمان پیشرفت های پزشكی بشر در اوایل قرن بیستم آشكار نشد . یعنی زمانیكه “ گالتون ” ثابت كرد اثر برجسستگی های نوك انگشت در دو انسان مختلف ، در سرتاسر دنیا ، تنها زمانی ممكن است اندكی به یكدیگر شبیه شوندد كه جمعیت كنونی دنیا ، 13 برابر میزان فعلی شود ، یعنی از 5 میلیارد نفر به حدود 64 میلیارد نفر برسد !

     یا زمانی بشر متوجه اهمیت آیات شریفه سوره لقمان و بقره درباره تغذیه كودك با شیر مادر تا دو سال گردید ، كه دانش پزشكی موفق به شكافتن ریزترین اجزای شیر مادر گردید ، و متوجه شد كه ضروری ترین ماده برای سلامتی جسمی و روانی انسان “ شیر مادر ” است .

از جمله این قبیل شواهد مسیر پزشكی در آیات قرآن ، بسیار می توان یافت ، كه اگر به آن مجموعه غنی و بی نظیر سخنان معصومین (ع) و آراء حكمای الهی و به طور كلی مبانی فقه شیعه را نیز اضافه نماییم متوجه عظمت شگرف و لایتناهی دستورات اسلامی در پرداختن به مسائل جسمی و پزشكی انسان ، خواهیم شد.

     بعلاوه ، به مدد دانش پزشكی ،می توان به درك بهتری نسبت به مسائل گوناگون اسلامی ، از جمله گرایشات غنی فلسفی آن رسید . بعنوان مثال تحقیق در مبانی موجود در فلسفه قدرتمند حكیم ملاصدرا (ره) از جمله عبارت مشهور او در بیان ماهیت انسان “ جسمانیه الحدوث و روحانیه البقاد ” چنانچه با آگاهی از فرآیندهای موجود در دستگاه مغز و اعصاب انسان و وضعیت ناقل های عصبی موجود در آن ، صورت پذیرد ، بسی قابل فهم تر و گویاتر خواهد بود .

     با این اوصاف بی سبب نیست كه در فرمایش گهر بار حضرت رسول اكرم (ص) كه در آغاز سخن به آن اشاره كردیم و از قول حضرت علی (ع) نیز نقل شده است ، “ علم پزشكی ” همپایه با “ علم دین ” معرفی شده است .

     اما روشن است وقتی كه حتی در كوچكترین مسائل اسلامی جنبه های عمیق و پربار پزشكی ، بوضوح ، خودنمایی می كنند ، حضور این جنبه ها ، در اساسی ترین فرامین اسلامی مثل “ نماز ” می تواند تا چه حدی واضح و در جریان باشد .

     حقیقت این است كه 40 نكته پزشكی در مورد فواید نماز ، در مقابل فواید پزشكی بسیار متعدد این فریضه الهی ، عدد بسیار بسیار كوچكی است و تنها زمانی بشر به كشف این فواید متعدد نزدیك می شود كه به پیشرفتهای عظیم دیگری دست یابد و به مدد آن پیشرفت ها از اسرار و ظرافتهای بی نهایت نماز پرده بردارد .

     اما با این وجود ، این حقیر سر تا پا تقصیر ، نگارنده سطور علیرغم دانش اندك ، توانائی ناچیز ، قصور فهم و قلم شكسته ام ، عزم خطر كردم و با امید برخورداری از لطف بیكرانه الهی و با آرزوی جلب توجه حضرت صاحب الزمان (عج ) ، به غواصی در بحربیكرانه نماز پرداختم ، شاید كه توشه كوچكی “ به قدر تشنگی ” از اقیانوس بی نهایت معارف نماز ، فراهم آورم ، كه به قول سعدی شیرین سخن :

به راه بادیه رفتن ، به از نشستن باطل                        كه گرمراد نیابم ، به قدر وسع بكوشم

     و در این مجموعه نوشتار ، با وجود آشفتگی ذهن و قلمم ، “ رضایت یار ” را در راه

بر پایی ملكوتی ترین فریضه اش “ نماز” خواهان بوده ام ، كه بازهم سعدی شیراز فرموده است :

دوست دارد یار این آشفتگی                             كوشش بیهوده به از خفتگی

     بدین ترتیب كتاب “ 40 نكته پزشكی پیرامون نماز ” كه در آن به تطبیق برخی جنبه های نماز با مطالب و نقطه نظرات پزشكی پرداخته شده است ، در مقابل شما عزیزان است .

     این مجموعه برای نخستین بار در روزنامه محلی “ كرمان امروز ” در استان كرمان ، انتشار یافت و مورد استقبال همه جانبه همشهریان عزیزم ، یعنی مردم مسلمان كرمان قرار گرفت ، بعلاوه پس از چاپ 12 شماره آن ، مورد قبول هیأت داوران ستاد مركزی نماز واقع شد و عنوان مقاله برگزیده مطبوعاتی كشور را در نخستین جشنواره نماز و مطبوعات به خود اختصاص داد .

     با این وجود نویسنده توجه دارد كه بسیاری از نكات این مجموعه شاید به نظر متفكران و صاحبنظران ، فاقد عمق و غنای لازم برای وارد شدن در مسیر هدفی اینن چنین بزرگ و متعالی ، یعنی شناساندن معارف نماز باشد و چه بسا كه از نظر این بزرگواران ، برخی از مطالب كتاب تا حدودی سطحی و سست به نظر برسد . 

     در این مورد ضمن این كه از همه این صاحبنظران ، مصرانه تقاضای انتقاد و راهنمایی دارم ، به این نكته مهم نیز توجه می دهم كه در نوشتن این مطالب سعی بر این بوده است كه زبان علم به زبانی ساده و روان و قابل فهم برای همگان نزدیك شود و این مجموعه برای همه اقشار جامعه ، در همه سطح قابل استفاده گردد . ضمن این كه ماهیت علمی موضوعات نیز خدشه دار نشود و به صحت علمی آن نیز لطمه ای وارد نیاید .

     بر این اساس ضمنا به آن خاطر كه ، آن چه در مورد نماز گفته شده است ، بعنوان ادعاهای یك فرد متعصب مذهبی ، تلقی نشود ، به همه منابع علمی كه در نوشتن این مقالات ، از آن استفاده نموده ام در پاورقی ها ، اشاره شده است .

     نكته قابل ذكر دیگر این كه شماره های پایانی این مجموعه نوشتار ، در دیدگاه نویسنده از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است و چه بسا كه فهم كاملتر موضوعات مورد بحث در این مقالات كوتاه ، با عنایت كافی به مضامین نكات پایانی آن ، ممكن باشد .

     همچنین با توجه به این كه برای وفادار ماندن به اصل مقالات ترتیب و تركیب نكات ، در این كتاب ، دقیقا مشابه همان ترتیب و تركیبی است كه در مطبوعات به چاپ می رسیده است ، از این جهت ممكن است مطالب گهگاه واجد انسجام و تسلسل درونی لازم ، به نظر نیایند ، كه از این بابت عذرخواهی می نمایم و امیدوارم كه خوانندگان عزیز پس از مطالعه كل كتاب و با قضاوت كلی در مورد مطالب آن ، در ذهن خود بدین تسلسل و انسجام ، دست یابند .

     اما در سطور پایانی این پیشگفتار لازم است ، نكته بی نهایت مهمی كه در طول كتاب نیز بدان اشاره شده است یادآوری نمایم كه آنچه در این كتاب یا مطالب مشابه ، در مورد فواید علمی نماز گفته می شود . همگی دربرگیرنده بعد كوچكی از ابعاد متعدد نماز است و پرداختن به فواید دنیوی و مزایای مادی نماز ، هرگز نباید انسان را از توجه به دریاهای نور و معنویت همراه با نماز ، غافل كند . و بر این اساس باید مراقب بود كه توجه به مزایای پزشكی نماز و این قبیل مقولات ، تنها بعنوان تأییدات علمی و دنیایی بر این عبودیت محض شود و خدای نكرده ، حدود فواید و مزایای این فرضیه نورانی ، در حد خاك و دنیا باقی نماند و حكایت آن گروه گمراه كه نماز را به یك نوع ورزش سوئیسی تشبیه كرده بودند و دل خوش داشتند كه فلسفه نماز را دریافته اند، نشود .

     به هر حال با عظمت و گستردگی بیكرانه ای كه این حقیر ، در مورد نماز سراغ دارم و با وجود رحمت لایتناهی كه می دانم پروردگار عالم ، بر سر یك نمازگزار حقیقی و در مطبوعات یك “ اقامه كننده نماز ” فرود می آورد ، چنانچه بر اثر خواندن این مقالات در مطبوعات و حالا به صورت این كتاب “ یك نفر ” آری تنها یك نفر ، دگرگون شود و نماز خود را به آن نماز در این وادی شكوهمند معصومین (ع) و اولیاء الهی است ، قدمی نزدیك تر نماید و مرا نیز در این وادی شكوهمند از دعای خیر خویش بی نصیب نگذارد ، بی شك این حقیر به اجر رسیده است و از نصیب خود خرسند است . ای كاش كه این گونه باشد.

     در خاتمه بر خود لازم می دانم تا از همه كسانی كه مرا در تدوین مجموعه مطالب این كتاب ، یاری كرده اند ، كمال تشكر و قدردانی را بنمایم . بخصوص از “ حضرت حجه الاسلام و المسلمین ” ، حاج شیخ محسن قرائتی ” ، سردار بزرگ كاروان نماز ، و اعضای محترم ستاد مركزی اقامه نماز كه تشویق های پدرانه و برادرانه شان در طی سمینارهای گذشته نماز ، همواره دلگرم كننده این حقیر در ادامه راه بوده است ، همچنین معلم عزیزم ، جناب آقای یحیی فتح نجات سر دبیر محترم روزنامه “ كرمان امروز ” كه با امكانات محدود اما پر بركت خود برای نخستین بار ، با آغوش باز از این مجموعه مقاله ، استقبال نمودند و نیز دوست و برادر بزرگوارم ، جناب آقای محمد علی كردی . مدیر محترم انتشارات معارف كه علیرغم مشغله بسیار با شوقی سرشار برای خدمت به نماز ، نشر این كتاب را صادقانه قبول فرمودند ، صمیمانه تشكر و تقدیر نمایم و برای همه این عزیزان ، دعای سالار شهیدان ، حضرت امام حسین (ع) را در حق ابوثمامه صائدی ، تكرار نمایم كه :

“ جعلك الله من المصلین ”

والسلام ـ التماس دعا                            

تیر ماه 1276 هجری شمسی ـ مجید ملك محمدی

  نكته اول

تاثیر نماز بر بهداشت خواب

     هر انسان طبیعی در حدود 3/1 عمر خود را در خواب به سر می برد و تاثیر خواب بر روان و جسم انسان از دانسته های مسلم علم پزشكی است . بطوریكه امروزه تغییرات خواب انسان از پیش آگهی های مهم و قابل توجه در زمینه ابتلا به بیماریها ، به حساب می آید .

به عنوان مثال ، در اشخاص مبتلا به افسردگی ، میزان خواب به نحو چشمگیری ، افزایش و یا به ندرت ، كاهش پیدا می كند . تغییرات خواب انسان در بیماریهای جسمی نیز بسیار چشمگیر است ، بخصوص اگر تاثیر ناراحتی های روان انسان بر جسم او را در نظر داشته باشیم و به یاد آوریم كه بیش از 60 درصد مراجعه كنندگان به بیمارستانهای عمومی ، در واقع از یك مشكل روانی رنج می برند.

     به این ترتیب ایجاد بهداشت خواب ، در واقع یك ركن مهم بهداشت روانی و جسمی به حساب می آید و هر عاملی كه در تنظیم بهداشت خواب موثر باشد ، پیشگیری كننده و حتی درمانگر بسیاری از بیماریهای جسمی و روانی است .

     امروزه ، نخستین اصلی كه در ایجاد بهداشت خواب ، توسط جدیدترین منابع علمی دنیا توصیه می شود “ بیدار شدن هر صبح سر یك موقع مشخص از خواب است ” (1)

     یك نگاه كلی به جدول اوقات شرعی ، نشان می دهد ، كه وقت نماز صبح ، در تمام طول سال ، با در نظر گرفتن تغییرات ناشی از حركات وضعی و انتقالی زمین ، زمان ثابتی است و اقامه كننده نماز صبح ، با برخاستن پس از اذان  در واقع اساسی ترین گام را در جهت رعایت بهداشت خواب و در نتیجه آن ، سلامت بدنی و تعادل روانی برداشته است .

نكته دوم

تاثیر نماز بر بیماری افسردگی

   حضرت علی (ع) :  “ خداوند هر گاه خیری بر بنده اش بخواهد به او كم خوابی و كم خوری و كم حرفی را تلقین می كند .”

  دانش پزشكی ظرف چند دهه اخیر موفق به اكتشاف مهمی پیرامون خواب شده است و آن كشف بخشی مهم در طول خواب انسان به نام خواب  REM بوده است .(1)  پس از آنكه حدود 45 دقیقه از به خواب رفتن انسان گذشت ، مرحله  REM آغاز می شود و به مدت كوتاهی حدود 10 تا 15 دقیقه ادامه می یابد .

     در طول مرحله REM از خواب ، به طرز اسرار آمیزی تمام عضلات اسكلتی بدن از كار می افتد و شخص كاملا بی حركت می شود و نوار مغزی شخص به جای حالت خواب ، حالت بیداری كامل را نشان می دهد . بطوریكه در این حالت مغز از فعالیت بالایی برخوردار است .

     در طی REM درجه حرارت بدن و ضربان قلب به طور غیر منتظره بالا می رود و حركات سریعی در چشمان فرد دیده می شود كه وجه تسمیه این مرحله نیز می باشد ( مرحله حركات سریع چشم  RAPID  EYE  MOVEMENT) و چنانچه شخص را در این حالت بیدار كنیم به احتمال بسیار قوی ابراز می كند كه در حال خواب دیدن بوده است .

     مرحله REM پس از 10 تا 15 دقیقه متوقف می شود و پس از آن در طول خواب و به طور دوره ای و بطور منظم تكرار می شود . با این وجود كل دوران R  EM در طول یك خواب 8 ساعتی در اشخاص طبیعی 90 دقیقه خواهد بود و قسمت اعظم آن در ساعات نزدیك به صبح به وقوع می پیوندد.

     امروزه دانش پزشكی به اثبات رسانده است كه در بیماری افسردگی یكی از تظاهرات مهم ، افزایش یافتن طول خواب  REM نسبت به میزان طبیعی است . بطوریكه شخص افسرده به میزانی بیش از سایر اشخاص خواب می بیند . یعنی زمان بیشتری را در مرحله  REM بسر می برد .

     از این جهت یك مبنای مهم در تولید داروهای ضد افسردگی ایجاد داروهایی است كه كاهش دهنده مرحله  REM خواب باشند .( از جمله داروهای ضد افسردگی 3 حلقه ای )

     علاوه بر این یك روش درمانی جدید برای بیماران افسرده ، بیدار نگه داشتن آنها ، برای كاهش میزان REM می باشد . زمان نماز صبح كه در سوره مباركه “ اسراء ” با عنوان “ ان قران الفجر كان مشهودا ”  از آن نام برده شده است و مورد تاكید فراوان می باشد . بگونه ای قرار گرفته است كه سبب كاهش دادن قابل ملاحظه میزان خواب REM در اشخاص می شوود . همانطور كه خواندید قسمت اعظم خواب REM در حوالی صبح بوقوع می پییوندد و چنانچه شخص خود را ملزم به بیداری صبحگاهی كند در حقیقت جلوی ورود خود به مرحله قابل توجهی از خواب REM را گرفته است .

     از این جهت بیداری صبحگاهی برای نماز خود به تنهایی می تواند به عنوان واكسنی در پیشگیری از افسردگی و حتی دارویی در درمان افسردگی مطرح باشد . لازم به توضیح است كه خواب  REM در حد تعادل برای سلامت و رفع خستگی لازم است اما زیادی آن منجر به مشكلات مختلف از جمله افسردگی می شود و نقش نماز بعنوان متعادل كننده میزان  REM مطرح است . 2

ــــــــــــــــــــــ

-1ترجمه فارسی روانپزشكی كاپلان ـ سادوك ، دكتر نصرت اله پور افكاری ـ جلد سوم صفحه111.

-2 در مورد خواب REM و ویژگیهای آن مطلب از : “ روانپزشكی كاپلان ـ سادوك ” ترجمه فارسی دكتر پور افكاری اقتباس شده است .

Add Me To Yahoo

i®oweb.com
.تمامی حقوق مطالب،برای مدیر وبلاگ محفوظ است، نقل و استفاده از آنها در سایت ها و نشریات تنها با ذكر منبع امکانپذیز میباشد دانشگاه آزاد اسلامی مینودشت ایمیل مدیر وبلاگ: mohandes_kocholo2008@yahoo.com